Όχι νέες αυστηρές νομοθεσίες, όχι κατιούσες κυρώσεις. Μπροστά στην τεχνητή νοημοσύνη που εγκαθίσταται στις επιχειρήσεις, το ελληνικό Υπουργείο Εργασίας επιλέγει έναν διαφορετικό δρόμο: τον της συζήτησης μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Το πλαίσιο που προκύπτει βασίζεται στον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1689 για την τεχνητή νοημοσύνη — AI Act και στον Ν. 4961/2022, με μία δεδηλωμένη μέθοδο: η προώθηση του εργασιακού διαλόγου ως κεντρικό εργαλείο για την αντιμετώπιση των μετασχηματισμών της εργασίας.
Συγκεκριμένα, το ισχύον πλαίσιο στηρίζεται στη συνδυασμένη εφαρμογή του AI Act, των ελληνικών εργατικών νόμων, της προστασίας δεδομένων και των κανόνων υγείας και ασφάλειας στην εργασία. Αντί να επιβάλει κανόνες που προέρχονται από απλή νομοθετική υποχρέωση, το σύστημα ενθαρρύνει τον διάλογο και την αυτο-ρύθμιση μεταξύ των πλευρών της εργασίας. Αυτή είναι η απάντηση που δίνεται σε ένα κοινό συμπέρασμα: οι ελληνικές επιχειρήσεις, ιδίως οι ΜΜΕ, εμφανίζουν σημαντική καθυστέρηση στην ενσωμάτωση αυτών των τεχνολογιών.
Πλαίσιο: Η καθυστέρηση της Ελλάδας στην ενσωμάτωση της ΤΝ στις επιχειρήσεις
Τα στοιχεία κυκλοφορούν εδώ και μήνες σε εκθέσεις και σχόλια του ακαδημαϊκού κόσμου και των επαγγελματικών οργανώσεων. Οι ελληνικές επιχειρήσεις, ιδίως οι ΜΜΕ, δυσκολεύονται να ενσωματώσουν την γενεραική τεχνητή νοημοσύνη στις διαδικασίες τους, λόγω έλλειψης πόρων, εσωτερικών δεξιοτήτων ή απλώς χρόνου για κατάρτιση. Τα μεγάλα συγκροτήματα προχωρούν, οι μικρότερες δομές παραμένουν συχνά πίσω.
Αυτή η ασυμφωνία ανησυχεί τόσο τις δημόσιες αρχές όσο και τους κοινωνικούς εταίρους. Μια επιχείρηση που δεν υιοθετεί αυτά τα εργαλεία διακινδυνεύει να χάσει ανταγωνιστικότητα απέναντι σε ξένους ανταγωνιστές που είναι ήδη καλά εξοπλισμένοι. Αλλά το ζήτημα δεν περιορίζεται στην οικονομική απόδοση: αγγίζει επίσης άμεσα την οργάνωση της εργασίας, τα επαγγέλματα και τον τρόπο με τον οποίο οι εργαζόμενοι ζουν αυτόν τον ψηφιακό μετασχηματισμό καθημερινά.
Εφαρμογή του AI Act: Προτίμηση του εργασιακού διαλόγου αντί για υποχρεωτική ρύθμιση
Το ελληνικό Υπουργείο Εργασίας έχει επιλέξει μια λογική που στηρίζεται στον εργασιακό διάλογο και την αυτορύθμιση. Αντί να επιβάλει ένα άκαμπτο κανονιστικό πλαίσιο που προσθέτει νέες επιβαρύνσεις, η προσέγγιση αυτή δίνει έμφαση στις υπάρχουσες δομές εργασιακού διαλόγου (συμβούλια εργαζομένων, διαπραγματεύσεις κατά κλάδο) για να αντιμετωπίσουν τα ζητήματα που σχετίζονται με την ΤΝ. Αυτή η προσέγγιση αντιδιαστέλλεται με εκείνη που παρατηρείται σε άλλες χώρες, όπου η άμεση ρύθμιση κυριαρχεί.
Νομοθετικό και θεσμικό πλαίσιο
Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689 εφαρμόζεται άμεσα στην Ελλάδα. Συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιούνται για προσλήψεις, αξιολόγηση εργαζομένων και άλλες σχετικές δραστηριότητες υπόκεινται σε κανόνες διαφάνειας, έλεγχο κινδύνων και προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων. Παράλληλα, ο Ν. 4961/2022 παρέχει το εθνικό πλαίσιο για τις αναδυόμενες τεχνολογίες και τη διακυβέρνησή τους, χωρίς ωστόσο να δημιουργεί ειδικό ολοκληρωμένο καθεστώς υποχρεωτικής διαβούλευσης για κάθε σύστημα ΤΝ.
Συγκεκριμένα μέτρα για τις επιχειρήσεις
Πέρα από τις γενικές αρχές, η ελληνική εφαρμογή του AI Act περιλαμβάνει μια σειρά διατάξεων που σχεδιάστηκαν για να είναι άμεσα εφαρμόσιμες. Ο στόχος είναι να μειωθεί το χάσμα μεταξύ των μεγάλων επιχειρήσεων, που είναι ήδη σημαντικά εξοπλισμένες, και των μικρότερων δομών που στερούνται εσωτερικών πόρων για να λάβουν δράση.
Μέτρα υποστήριξης για ΜΜΕ
Οι ΜΜΕ αποτελούν την προτεραία στόχο του πλαισίου. Δωρεάν διαγνωστικές αξιολογήσεις, εξειδικευμένη κατάρτιση για τα στελέχη και τις ομάδες ανθρώπινων πόρων, παροχή συμβούλων για την αξιολόγηση των πραγματικών αναγκών σε ΤΝ: ο σκοπός είναι να αρθούν τα χρηματοδοτικά και τεχνικά εμπόδια που εμποδίζουν αυτές τις επιχειρήσεις να προχωρήσουν. Η κατάρτιση στις ψηφιακές δεξιότητες αποτελεί καρδιά αυτής της υποστήριξης, με ιδιαίτερη προσοχή στους διευθυντές ανθρώπινων πόρων, που συχνά βρίσκονται στην πρώτη γραμμή για να διοικήσουν αυτές τις αλλαγές.
Εθνικό παρατηρητήριο και πρακτικά εργαλεία
Ένα εθνικό παρατηρητήριο θα πρέπει να ιδρυθεί για την παρακολούθηση της εξέλιξης των χρήσεων της ΤΝ στις ελληνικές επιχειρήσεις, κατά κλάδο. Θα λειτουργήσει ως κοινό πίνακα ελέγχου, τροφοδοτώντας τις διαπραγματεύσεις κατά κλάδο με συγκεκριμένα δεδομένα αντί για εκτιμήσεις. Παράλληλα, ένας πρακτικός οδηγός, που θα συντάσσεται σε συνεργασία με τις αρμόδιες ελληνικές αρχές προστασίας δεδομένων, θα βοηθήσει τις επιχειρήσεις να ασφαλίσουν τις πρακτικές τους, ιδίως στα ζητήματα προστασίας δεδομένων και συμμόρφωσης με τη χρήση εργαλείων γενεραικής τεχνητής νοημοσύνης.
Τι αλλάζει στην πράξη με το εθνικό παρατηρητήριο
Δεν πρόκειται για ένα απλό ετήσιο έκθεση. Τα συλλεγόμενα δεδομένα θα πρέπει να τροφοδοτούν άμεσα τις διαπραγματεύσεις κατά κλάδο, δίνοντας στους κοινωνικούς εταίρους αριθμημένα σημεία αναφοράς για τις πραγματικές χρήσεις της ΤΝ στον κλάδο τους, αντί για κατά προσέγγιση εκτιμήσεις.
Ενισχυμένη υποστήριξη του εργασιακού διαλόγου κατά κλάδο
Κάθε επαγγελματικός κλάδος προσκαλείται να ανοίξει ειδικές συζητήσεις σχετικά με την ΤΝ, με μεθοδολογική υποστήριξη από τις αρμόδιες αρχές. Συγκεκριμένα, αυτό σημαίνει χρηματοδοτήσεις για την κατάρτιση των διαπραγματευτών, πρότυπα συμφωνιών που μπορούν να προσαρμοστούν ανά κλάδο, και υποστήριξη για την ενσωμάτωση των ζητημάτων της τεχνητής νοημοσύνης στις συνηθισμένες συζητήσεις σχετικά με τις συνθήκες εργασίας και την απασχόληση.
Αυτή η προσέγγιση αναγνωρίζει ότι η ΤΝ δεν έχει τον ίδιο αντίκτυπο στη βιομηχανία, την υγεία ή τις υπηρεσίες. Μια συμφωνία κατά κλάδο που σχεδιάστηκε για τη μεταλλουργία δεν θα έχει το ίδιο περιεχόμενο με εκείνη που διαπραγματεύεται στον τραπεζικό κλάδο. Η παροχή αυτής της ευελιξίας στους κοινωνικούς εταίρους, παράλληλα με την παροχή κοινών εργαλείων, αποτελεί το κεντρικό στοίχημα αυτού του πλαισίου.
Επίδραση στους εργαζομένους και στην απασχόληση: Τι αλλάζει
Για τους εργαζομένους, αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να μεταφραστεί σε μεγαλύτερη προανάληψη παρά σε αναμενόμενες αλλαγές. Οι εκπρόσωποι του προσωπικού θα διαθέτουν ενισχυμένα μέσα για να ενημερώνονται εκ των προτέρων σχετικά με τα έργα αυτοματοποίησης ή ενσωμάτωσης εργαλείων γενεραικής τεχνητής νοημοσύνης, πριν από την πραγματική τους ανάπτυξη.
Το ζήτημα των δεξιοτήτων παραμένει κεντρικό. Το πλαίσιο προβλέπει μονοπάτια κατάρτισης για να συνοδεύσουν τους εργαζομένους των οποίων τα επαγγέλματα εξελίσσονται υπό την επίδραση αυτών των τεχνολογιών, με ιδιαίτερη προσοχή στους κλάδους που είναι περισσότερο εκτεθειμένοι. Ωστόσο, το πραγματικό ερώτημα παραμένει αν το θεσμικό πλαίσιο και η σχετική χρηματοδότηση θα είναι επαρκή για να καλύψουν τις ανάγκες που, σύμφωνα με αρκετούς παρατηρητές, υπερβαίνουν σημαντικά τους τρέχοντες πόρους. Το στοίχημα της εργασιακής διαπραγμάτευσης αντί της υποχρεωτικής ρύθμισης θα πρέπει να αποδείξει την αξία του στους προσεχείς μήνες, καθώς ξεκινούν οι πρώτες διαπραγματεύσεις κατά κλάδο σε αυτόν τον κλάδο που παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητος.
