Emisje finansowane – największa ślepa plama sektora
Instytucje finansowe coraz więcej mówią o swoim śladzie węglowym. Banki, ubezpieczyciele i zarządzający aktywami publikują co roku dane o emisjach CO₂. Ale ta pozorna przejrzystość kryje rzeczywistość znacznie mniej reassurującą: emisje finansowane, czyli te generowane przez przedsiębiorstwa, które finansują lub w które inwestują, pozostają w dużej mierze niedoszacowane lub ignorowane.
Zjawisko to znane jest jako Scope 3 – kategoria emisji pośrednich stanowiąca jednak zdecydowaną większość rzeczywistego wpływu sektora finansowego na klimat. Bank finansujący elektrownię węglową nie wykazuje tych emisji bezpośrednio, ale ponosi za nie odpowiedzialność. Wiele instytucji poprzestaje na raportowaniu emisji bezpośrednich (Scope 1 i 2), znacznie łatwiejszych do zmierzenia i znacznie mniej imponujących w liczbach bezwzględnych.
Zarządzający aktywami wyróżniają się szczególnie tym podejściem fragmentarycznym. Posiadając portfele akcji i obligacji warte setki miliardów złotych, bezpośrednio wpływają na orientację przedsiębiorstw na rzecz dekarbonizacji. Jednak wielu z nich wciąż ma trudności z oceną i ujawnieniem pełnego śladu węglowego swoich portfeli. Ten brak możliwości śledzenia uniemożliwia inwestorom ocenę rzeczywistego zgodności swoich lokat z celami klimatycznymi.
Fragmentaryczne ramy metodologiczne i nierówne zastosowanie
PCAF i TCFD: uznane standardy, ale niekompletne
Od kilku lat dwa główne ramy próbują ustrukturyzować raportowanie klimatyczne sektora finansowego: PCAF (Partnership for Carbon Accounting Financials) i TCFD (Task Force on Climate-related Financial Disclosures). Inicjatywy te dostarczają metodologii do oceny emisji finansowanych i ryzyk klimatycznych związanych z portfelami inwestycyjnymi.
Jednak ich przyjęcie pozostaje dobrowolne i nierównomierne. Bank może stosować PCAF według bardzo restrykcyjnej interpretacji, podczas gdy inny wybiera podejście bardziej ambitne. Te rozbieżności metodologiczne czynią porównania między instytucjami niemal niemożliwymi. Inwestor próbujący ocenić zaangażowanie klimatyczne dwóch konkurujących banków nie może rzeczywiście porównać ich danych dotyczących emisji finansowanych: metodologie się różnią, zakresy wahają się, założenia rozbiegają.
Problem pogarsza się, gdy niektóre z najmniej przejrzystych instytucji całkowicie wymykają się tym ramom. Znaczące europejskie towarzystwa ubezpieczeniowe nie publikują żadnych ustrukturyzowanych danych dotyczących emisji z portfeli inwestycyjnych. Bez obowiązku prawnego brakuje rzeczywistej motywacji do przeprowadzenia tej transformacji.
Różnice geograficzne i sektorowe
Geografia odgrywa decydującą rolę. Duże banki brytyjskie i skandynawskie postępują szybciej w raportowaniu emisji niż ich odpowiedniki w Europie Środkowejnie lub we Francji. W Polsce przepisy regulacyjne wdrażające CSRD skupiają się ogólnie na sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju i ESG, nie narzucając pełnego, jednolitego raportowania emisji finansowanych. Wiele elementów pozostaje dobrowolnych lub słabo ustandaryzowanych, choć największe banki i instytucje zainteresowania publicznego muszą już raportować zgodnie z europejskimi standardami ESRS.
Sektorowo banki uniwersalne publikują więcej danych niż ubezpieczyciele, a ci z kolei wyprzedzają małych zarządzających aktywami. Ta hierarchia nie ma nic wspólnego z rzeczywistym wpływem, lecz wiele z presji regulacyjnych i oczekiwań rynkowych. Bank inwestuje znaczące zasoby w raportowanie emisji, aby zadowolić swoich regulatorów, podczas gdy ubezpieczyciel z tego samego kraju komunikuje prawie nic.
Zarządzający aktywami i ubezpieczyciele: maruderzy sektora
O ile duże banki posuwają się, mniej lub bardziej, ku bardziej ustrukturyzowanemu raportowaniu klimatycznemu, zarządzający aktywami i ubezpieczyciele wyraźnie pozostają w tyle. Zarządzają oni jednak kolosalnymi sumami inwestycji i ubezpieczeń związanych z ryzykami klimatycznymi. Ich opóźnienie działa jak nieprzejrzysty zasłon na znaczną część światowych finansów.
Zarządzający aktywami często uzasadniają swoją powolność złożonością śledzenia emisji tysięcy przedsiębiorstw w portfelu. To prawda, ale ten argument staje się coraz mniej do zaakceptowania: dane się normalizują, narzędzia się ulepszają. Brakuje woli lub bezpośredniej zachęty ekonomicznej. Dopóki żadna regulacja nie narzuca szczegółowego raportowania emisji, przeciętny inwestor pozostaje bez rzeczywistej widoczności rzeczywistego wpływu klimatycznego swoich oszczędności.
Ubezpieczyciele stają przed paradoksem: ich model biznesowy zależy od stabilności klimatycznej, ponieważ rozpędzony klimat zwiększa szkody i eroduje rentowność. Jednak wielu z nich niedostatecznie komunikuje ekspozycję swoich portfeli inwestycyjnych na aktywa o wysokiej zawartości węgla. Ta niespójność wzmacnia podejrzenia greenwashingu.
W kierunku wzmocnionego obowiązku regulacyjnego
Sytuacja nie może trwać w nieskończoność. Unia Europejska stopniowo nakłada bardziej rygorystyczne normy poprzez CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive). Europejskie banki będą wkrótce musiały publikować harmonijne raportowanie klimatyczne zgodnie z europejskimi standardami zrównoważonego rozwoju. Była Narodowy Bank Polski już stosuje od 2021 roku testy stresu klimatycznego wobec banków systemowych, pośrednio wzmacniając presję na lepszą przejrzystość.
Równolegle inni regulatorzy (tacy jak Europejski Urząd Nadzoru Bankowego) konsultują bardziej precyzyjne wymogi dotyczące ujawniania ryzyk klimatycznych i emisji finansowanych. Polska ustawa wdrażająca CSRD z grudnia 2024 r. wprowadza obowiązkową atestację sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju przez biegłych rewidentów dla największych jednostek zainteresowania publicznego, w tym banków i zakładów ubezpieczeń. Te zmiany zapowiadają przerwę z dotychczasowym podejściem dobrowolnym. Instytucje finansowe, które nie pokonały tego etapu w ciągu kilku lat, staną przed kosztownymi lukami regulacyjnymi.
Pilna potrzeba rzeczywistej przejrzystości
Brak przejrzystości raportowania emisji CO₂ instytucji finansowych nie jest zwykłą luką techniczną. Ma bezpośrednie skutki. Po pierwsze, ułatwia greenwashing: bank może chwalić się swoim zaangażowaniem klimatycznym, ukrywając istotę swojego rzeczywistego wpływu. Po drugie, zniekształca decyzje inwestycyjne: oszczędzający i inwestorzy nie mogą alokować pieniądze wobec najbardziej odpowiedzialnych finansujących, z powodu braku wiarygodnych danych. Po trzecie, spowalnia dekarbonizację rzeczywistej gospodarki: bez presji przejrzystości, przedsiębiorstwa zanieczyszczające zawsze znajdują finansujących.
Stopniowa konwergencja w kierunku obowiązkowych i harmonijnych standardów stanowić będzie krok naprzód. Ale wystarczy tylko, jeśli regulatorzy połączą ją z rzeczywistymi karami w przypadku nieprzestrzegania i jeśli instytucje finansowe zaakceptują, że prawdziwa przejrzystość przechodzi przez ujawnienie ich emisji finansowanych w Scope 3. Dopóki nacisk pozostaje na emisjach bezpośrednich i metodologie pozostają fragmentaryczne, sektor będzie nadal przedstawiać się w korzystniejszym świetle, niż jest w rzeczywistości.
