Ποια χημικά στα πλαστικά υλικά συσκευασίας ενδέχεται να επηρεάζουν τη γλυκαιμία;
Διεθνείς επιστημονικές έρευνες εξετάζουν τον πιθανό ρόλο του διφαινολίου Α (BPA) και των φθαλικών ενώσεων, δύο χημικών που χρησιμοποιούνται στα πλαστικά υλικά συσκευασίας, στη ρύθμιση της γλυκαιμίας. Τα χημικά αυτά ανήκουν στην κατηγορία των ενδοκρινικών διαταρακτών και βρίσκονται σε πλαστικά μπουκάλια, φιλμ τροφίμων, κουτιά συσκευασίας και άλλα υλικά που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα. Στην Ελλάδα, η χρήση τους ρυθμίζεται αυστηρά από τον Κανονισμό (ΕΕ) 10/2011 και τη σχετική ελληνική νομοθεσία (Κώδικας Τροφίμων & Ποτών).
Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι αυτές οι ουσίες μπορούν να διαταράξουν τη λειτουργία των ενδοκρινικών αδένων και να επηρεάσουν τη μεταβολική λειτουργία του σώματος. Ωστόσο, στην Ελλάδα δεν υπάρχει σήμερα επίσημο, ειδικό πρωτόκολλο ή κλινική οδηγία που να συνδέει άμεσα τα υλικά συσκευασίας με συγκεκριμένο κίνδυνο για τη σακχαρώδη νόσο· η συζήτηση γίνεται κυρίως στο πλαίσιο της γενικής αναγνώρισης των ενδοκρινικών διαταρακτών από τις ελληνικές δημόσιες αρχές υγείας.
Ενδοκρινικοί διαταράκτες: τι ρυθμίζει η ελληνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία
Κανονισμός (ΕΕ) 10/2011 και επίσημη παρακολούθηση στην Ελλάδα
Σύμφωνα με τον Κανονισμό (ΕΕ) 10/2011 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τα πλαστικά υλικά και αντικείμενα που προορίζονται να έλθουν σε επαφή με τρόφιμα (Υ.Α.Ε.Τ.) θα πρέπει να συμμορφώνονται με αυστηρά κριτήρια μετανάστευσης χημικών. Στην Ελλάδα, η παρακολούθηση και ο έλεγχος διενεργούνται από τον Ενιαίο Φορέα Ελέγχου Τροφίμων (ΕΦΕΤ) και τις τοπικές δημόσιες υπηρεσίες υγείας.
Τα επίσημα κριτήρια που ισχύουν στην Ελλάδα περιλαμβάνουν:
- Συνολική μετανάστευση (Overall Migration Limit – OML): Μέγιστη ποσότητα όλων των χημικών που μπορούν να μεταναστεύσουν στο τρόφιμο· η τιμή αναφοράς είναι συνήθως 10 mg/dm² ή 60 mg/kg τροφίμου.
- Ειδικά όρια μετανάστευσης (Specific Migration Limits – SML): Περιορισμοί για συγκεκριμένες ουσίες όπως το BPA, οι φθαλικές ενώσεις και άλλα χημικά· για παράδειγμα, το BPA έχει SML 0,6 mg/kg τροφίμου στο πλαίσιο του κανονισμού.
Ωστόσο, η τρέχουσα ευρωπαϊκή και ελληνική ρύθμιση επικεντρώνεται κυρίως στον έλεγχο της άμεσης τοξικότητας και της κλασικής πρόληψης κινδύνων από τη μετανάστευση, όχι στη μακροπρόθεσμη ενδοκρινική δραστηριότητα ή τον διαταραχό του μεταβολισμού σακχάρου.
Ενδοκρινικοί διαταράκτες: η ανακάλυψη ότι διεθνώς αναγνωρίζονται
Η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) και άλλες διεθνείς επιστημονικές οργανισμοί αναγνωρίζουν ότι ορισμένες χημικές ουσίες—ιδίως το BPA, οι φθαλικές ενώσεις και άλλα πλαστικοποιητικά—δύνανται να ενεργήσουν ως ενδοκρινικοί διαταράκτες και να διαταράξουν τη φυσιολογική λειτουργία των ορμονών. Οι ελληνικές δημόσιες υπηρεσίες υγείας (Υπουργείο Υγείας, ΕΦΕΤ) λαμβάνουν υπόψη τις κατευθυντήριες γραμμές EFSA στη διαμόρφωση των εθνικών πολιτικών.
Πού βρίσκονται το BPA και οι φθαλικές ενώσεις;
Πλαστικές συσκευασίες τροφίμων, πολυανθρακικές συσκευασίες, ασφαλτικά καλύμματα σε εσωτερικές επιφάνειες κονσερβών (BPA), σωλήνες νερού, μαλακά πλαστικά είδη και παιχνίδια (φθαλικές ενώσεις). Παρουσία και σε καλλυντικά και προϊόντα υγιεινής.
Διεθνείς μελέτες και ενδοκρινική δραστηριότητα
Πώς οι ενδοκρινικοί διαταράκτες μπορούν να επηρεάσουν τη ρύθμιση σακχάρου
Διεθνείς επιστημονικές μελέτες (κυρίως από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη) πρότειναν ότι το BPA και οι φθαλικές ενώσεις δύνανται να επηρεάσουν την ευαισθησία στην ινσουλίνη και τη σεκρέτιση ινσουλίνης. Ο προτεινόμενος μηχανισμός περιλαμβάνει:
- Δέσμευση στους υποδοχείς των οιστρογόνων και άλλων ορμονών στα κύτταρα του ήπατος, των μυών και του λιπώδους ιστού.
- Διαταραχή της φυσιολογικής σηματοδότησης ορμονών που ελέγχουν τη μεταβολή της γλυκόζης.
- Πιθανή επήρεια στη λειτουργία του παγκρέατος και την παραγωγή ινσουλίνης.
Ωστόσο, υπογραμμίζεται ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει σήμερα επίσημο κλινικό πρωτόκολλο που να συνδέει ειδικά τα πλαστικά υλικά συσκευασίας με τον κίνδυνο σακχαρώδη διαβήτη στην κλινική πράξη. Η δημόσια υγεία προσεγγίζει το θέμα μέσω της γενικής αναγνώρισης των ενδοκρινικών διαταρακτών και των προσπαθειών να μειωθεί η έκθεση του πληθυσμού.
Δόση και κίνδυνος: η σημασία του ορίου ασφάλειας
Οι ευρωπαϊκές αρχές (EFSA) έχουν θέσει μια δοσιμετρική αναφορά (reference dose ή ανεκτή ημερήσια δόση) για το BPA. Ωστόσο, διεθνείς μελέτες αμφισβητούν αν αυτό το όριο αρκεί για την προστασία από ενδοκρινικές επιπτώσεις, ιδίως σε ευάλωτα πληθυσμό (παιδιά, έγκυες).
Στην Ελλάδα, τα όρια ασφάλειας που ισχύουν στη συσκευασία τροφίμων βασίζονται στα ευρωπαϊκά κριτήρια του Κανονισμού (ΕΕ) 10/2011. Προς το παρόν, δεν έχει ληφθεί ειδική απόφαση για περαιτέρω μείωση των επιτρεπτών ορίων BPA ή φθαλικών ενώσεων σε εθνικό επίπεδο, αν και διεθνώς υπάρχει τάση προς μεγαλύτερη προσέγγιση της αρχής της προφύλαξης.
Συστάσεις για μείωση της έκθεσης στο επίπεδο του πολίτη
Ενώ η ελληνική κρατική έλεγχος διασφαλίζει ότι τα πλαστικά υλικά συσκευασίας που κυκλοφορούν στην αγορά συμμορφώνονται με τα κείμενα κανονισμού, οι ιδιώτες δύνανται να μειώσουν τη δική τους έκθεση σε ενδοκρινικούς διαταράκτες με:
- Περιορισμό της χρήσης πλαστικών δοχείων για θέρμανση ή αποθήκευση τροφίμων· προτίμηση γυαλιού, χάλυβα ή κεραμικής.
- Αποφυγή επανειλημμένης χρήσης πλαστικών μπουκαλιών που δεν προορίζονται για αυτό (π.χ. μια χρήση).
- Αποφυγή των μαλακών πλαστικών ειδών σε παιδικό περιβάλλον όπου ενδέχεται να υπάρχει υψηλότερη έκθεση.
- Ακολούθηση των συστάσεων του Υπουργείου Υγείας και του ΕΦΕΤ όσον αφορά τη σωστή χρήση και διαχείριση συσκευασιών.
Προοπτική ρυθμιστική και ευρωπαϊκή εξέλιξη
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υπάρχουν ενδείξεις ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η EFSA εξετάζουν δυνατότητες περαιτέρω περιορισμού της χρήσης ορισμένων ενδοκρινικών διαταρακτών—ιδίως του BPA—σε εφαρμογές ευαίσθητων τροφίμων (π.χ. μωρεία). Τυχόν μελλοντικές αλλαγές στο Κανονισμό (ΕΕ) 10/2011 θα ισχύσουν και στην Ελλάδα.
Στο παρόν στάδιο, η χώρα μας ακολουθεί τα ευρωπαϊκά πρότυπα ασφάλειας και συνεργάζεται με τις διεθνείς αρχές σε θέματα ενδοκρινικών διαταρακτών. Οποιαδήποτε μελλοντική ενδυνάμωση του ελέγχου ή του περιορισμού θα θεσπιστεί μέσω συντονισμένης ευρωπαϊκής απόφασης και θα εφαρμοστεί στον ελληνικό χώρο.
