W polskich analizach adaptacyjnych ujawnia się fundamentalny problem: zagrożenia klimatyczne są oceniane w sposób fragmentaryczny. Emisje, susze, powodzie, upały i straty gospodarcze analizuje się oddzielnie, bez uwzględnienia ich wzajemnych oddziaływań, ekspozycji ludności i infrastruktury oraz przyszłych zmian klimatu. To podejście nie daje pełnego obrazu rzeczywistego ryzyka dla Polski.
Problem tkwi w tym, że niewystarczające jest już samo określenie, jak często występuje dane zjawisko. Trzeba jednocześnie ustalić, gdzie znajdują się osoby i obiekty narażone, oraz ocenić ich odporność na zagrożenia. Bez całościowego podejścia polski system zarządzania ryzykiem klimatycznym pozostaje niedostateczny.
Jak definiuje się ryzyko klimatyczne w Polsce
Polskie opracowania adaptacyjne traktują ryzyko klimatyczne jako funkcję trzech niezależnych elementów:
- zagrożenia – prawdopodobieństwa wystąpienia zjawiska, takiego jak fala upałów, susza, powódź lub nawałnica;
- ekspozycji – obecności ludzi, majątku, infrastruktury lub ekosystemów na obszarze zagrożonym;
- podatności – stopnia, w jakim narażony system może ponieść szkody.
Taki holistyczny sposób analizy jest stosowany w opracowaniach dotyczących miejskich planów adaptacji (MPA), które coraz większą rolę odgrywają w polskim planowaniu przestrzennym i zarządzaniu miastami.
Miejskie plany adaptacji jako narzędzie oceny ryzyka
Miejskie plany adaptacji wprowadzają w Polsce bardziej kompleksowe podejście do zagadnień klimatycznych. Zamiast izolowanej analizy poszczególnych zagrożeń, MPA łączy wiedzę o ekspozycji ludności i infrastruktury z możliwościami danego terenu do przeciwstawiania się skutkom zmian klimatu. Jest to krok w kierunku bardziej dojrzałego zarządzania ryzykiem.
Najważniejsze zagrożenia klimatyczne w Polsce
Według Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego zagrożenia klimatyczne w Polsce dotyczą szczególnie:
- nasilających się upałów;
- suszy i deficytu wody;
- pogorszenia jakości wód;
- intensywnych opadów, podtopień i powodzi;
- zmian w ekosystemach;
- rozprzestrzeniania się szkodników oraz chorób roślin, zwierząt i ludzi.
Zagrożenia te oddziałują bezpośrednio na rolnictwo i hodowlę, energetykę, transport, miasta oraz zdrowie publiczne.
Wzajemne wzmacnianie się zagrożeń klimatycznych
Niedoszacowanie ryzyka polega często na traktowaniu tych zjawisk jako odrębnych katastrof, mimo że mogą występować jednocześnie i wzajemnie się wzmacniać. Przykładowo susza zwiększa ryzyko pożarów, ogranicza dostępność wody dla energetyki i rolnictwa, co z kolei prowadzi do zagrożeń dla bezpieczeństwa energetycznego kraju.
Kluczowa obserwacja
Fragmentaryczna ocena zagrożeń klimatycznych nie pozwala na właściwą identyfikację obszarów o najwyższej podatności ani na planowanie odpowiednich działań adaptacyjnych. Polska potrzebuje ujednoliconego podejścia do oceny ryzyka klimatycznego na wszystkich szczeblach administracyjnych.
Konsekwencje niedoszacowania ryzyka klimatycznego
Niedostateczna ocena zagrożeń klimatycznych ma konkretne skutki dla polskich regionów i sektorów gospodarki.
Wpływ na infrastrukturę i gospodarkę
Podtapiające się tereny, zmienność dostępu do wody dla energetyki i rolnictwa, oraz rosnąca liczba ekstremów pogodowych wymagają inwestycji w infrastrukturę adaptacyjną. Brak kompleksowej oceny ryzyka prowadzi do niedowartościowania potrzeb inwestycyjnych i opóźnień w przygotowaniu się na kryzisy.
Zagrożenia dla zdrowia publicznego i rolnictwa
Fale upałów stają się coraz intensywniejsze i dłuższe, susza ogranicza plony, a pogorszenie jakości wód wpływa na dostępność wody pitnej. Te zagrożenia mają bezpośredni wpływ na zdrowie publiczne i bezpieczeństwo żywnościowe Polski, a jednak wciąż nie otrzymują odpowiedniej uwagi w ramach kompleksowej oceny ryzyka.
| Zagrożenie | Zagrażane sektory | Elementy podatności |
|---|---|---|
| Upały | Zdrowie publiczne, energetyka, rolnictwo | Słaba chłodnia publiczna, stare mieszkania, pracownicy sezonowi |
| Susza | Rolnictwo, energetyka, zaopatrzenie w wodę | Zasoby wodne, infrastruktura nawadniająca, rezerwy wodne |
| Powodzie i podtopienia | Transport, budownictwo, infrastruktura | Tereny zalewowe, istniejąca infrastruktura w dolinach rzek |
Co zmienia się w zarządzaniu ryzykiem klimatycznym
Polska powinna przejść od fragmentarycznej do holistycznej oceny zagrożeń klimatycznych. Oznacza to konieczność modernizacji narzędzi planowania i oceny ryzyka, szczególnie w kontekście miejskich planów adaptacji, które powinny stać się obowiązkowe dla polskich miast.
Kompleksowa ocena ryzyka klimatycznego umożliwia lepsze alokowanie zasobów na adaptację, identyfikowanie obszarów o największej podatności oraz podejmowanie decyzji inwestycyjnych opartych na rzeczywistym ryzyku, a nie na niedoszacowanych zagrożeniach.
Nowe podejścia do oceny ryzyka w Polsce
Polskie ośrodki badawcze, w tym Instytut Ochrony Środowiska, pracują nad udoskonalaniem metod oceny ryzyka klimatycznego. Wymaga to lepszej integracji danych dotyczących zagrożeń naturalnych, ekspozycji społecznej i infrastrukturalnej oraz zdolności adaptacyjnych poszczególnych regionów.
Dla polskich miast i regionów oznacza to możliwość opracowania bardziej precyzyjnych map ryzyka i scenariuszy adaptacyjnych. Te narzędzia nie zastępują decyzji politycznych, ale stanowią solidniejszą podstawę do budowania odpowiedzi na rzeczywiste wyzwania klimatyczne stojące przed Polską.
